Νάξος και Μικρές Κυκλάδες: το χώμα που πατούμε

Θανάσης Δ. Κωτσάκης

Ιστορικός, Διδάκτωρ στην Ιστορία του Πολιτισμού

Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου – Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών

Υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος στη Δημοτική Παράταξη «Μαζί Αλλάζουμε»

Ζούμε σε έναν ευλογημένο τόπο, σε ένα νησί με αδιάλειπτη ανθρώπινη κατοίκηση που φθάνει στα βάθη των χιλιετιών. Τα πρώτα ίχνη της ανθρώπινης παρουσίας χάνονται στην εποχή του ανθρώπου του Νεάντερταλ, ενώ η πιο πρόσφατη αξιοσημείωτη ανθρώπινη δραστηριότητα εντάσσεται στο πλαίσιο της βιομηχανικής αρχαιολογίας του 20ου αιώνα (π.χ. εναέριος σιδηρόδρομος).

Στον τόπο μας γεννήθηκε ο αρχαιότερος πολιτισμός της Ευρώπης, ο κυκλαδικός πολιτισμός, με επίκεντρο τη Νάξο και τα μικρότερα νησιά που την περιβάλλουν και αποτελούν μέρος του νησιωτικού Δήμου μας. Η νησιωτικότητα, που υπήρξε ανέκαθεν παράγοντας ανάπτυξης πολιτισμού, αλλά και οικονομικής ανάπτυξης, συνέβαλε στη διαμόρφωση του ιδιαίτερου πολιτισμικού τοπίου των νησιών μας και κατά τους ιστορικούς χρόνους. Μετά τον λαμπρό κυκλαδικό πολιτισμό (3η χιλιετία π.Χ.), τα νησιά μας πέρασαν στη σφαίρα επιρροής της μινωικής Κρήτης, ενώ έπειτα άνθισε εδώ ο μυκηναϊκός πολιτισμός. Κατά δε τους αρχαϊκούς και κλασσικούς χρόνους η Νάξος υπήρξε ανεξάρτητο κράτος, με πρωτεύουσα τη σημερινή Χώρα, όπου δέσποζε η προσωπικότητα του τυράννου Λύγδαμη, επί των ημερών του οποίου ανεγέρθηκε ο ναός του Απόλλωνα στα Παλάτια, η γνωστή Πορτάρα, το υδραγωγείο από το Φλεριό και άλλα δημόσια έργα. Άλλα σημαντικά αρχαία μνημεία του νησιού είναι ο ναός του Διονύσου στα Ύρια, ο ναός της Δήμητρος στο Σαγκρί, ο πύργος του Χειμάρρου στην περιοχή Φιλωτίου, καθώς οι κούροι στον Απόλλωνα και τις Μέλανες. Η Νάξος, μαζί με τα υπόλοιπα νησιά μας βρέθηκε υπό την κηδεμονία της αρχαίας Αθήνας και αργότερα πέρασε υπό την επικυριαρχία άλλων ελληνικών δυνάμεων, μέχρι να γίνει τελικά ρωμαϊκή επαρχία το 41 π.Χ.

Έκτοτε τα νησιά μας θα ακολουθήσουν τη μοίρα του υπόλοιπου ελληνικού κόσμου, εντασσόμενα στην πολυεθνική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, που από τον 4ο αιώνα εκχριστιανίστηκε, μετεξελισσόμενη στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Κατά τη βυζαντινή περίοδο η Νάξος είχε δεσπόζουσα σημασία, όπως μαρτυρούν τα μνημεία της. Μέχρι σήμερα σώζεται ένας τεράστιος αριθμός βυζαντινών ναών, με τοιχογραφίες υψηλής αισθητικής, φαινόμενο μοναδικό για το Αιγαίο, γεγονός που καταδεικνύει τη ιδιαίτερη σημασία της για την αυτοκρατορία. Οι Κυκλάδες πάντως από τον 7ο αιώνα μέχρι τον 10ο αιώνα δέχονταν αραβικές επιδρομές, με αποτέλεσμα η πρωτεύουσα της Νάξου να μεταφερθεί στο Κάστρο τ’ Απαλίρου.

Η Νάξος πάντως έγινε πόλος έλξης και για άλλους επίδοξους κατακτητές. Οι θαλασσοκράτορες Βενετοί, μετά το πέρας της Δ΄ Σταυροφορίας (1204), κατέλαβαν τη Νάξο και άλλα νησιά των Κυκλάδων υπό τον ευγενή Μάρκο Σανούδο. Έκτοτε η Χώρα Νάξου έγινε η πρωτεύουσα μία λατινικής νησιωτικής ηγεμονίας, του Δουκάτου του Αιγαίου ή του Αρχιπελάγους (1207-1566). Δημιούργημα των Βενετών είναι το Κάστρο της Χώρας, που κτίστηκε για να στεγάσει τον Βενετό δούκα και την αριστοκρατία των Δυτικών κατακτητών, καθώς και ο παρακείμενος Μπούργος, όπως και το Απάνω Κάστρο. Οι Δυτικοί έποικοι που ήλθαν κυρίως από την βόρεια Ιταλία μετεμφύτευσαν εδώ τη φεουδαρχία, κυριαρχώντας στο νησί, ακόμα και κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας (1566-1821), που ακολούθησε τη Λατινοκρατία.

Ωστόσο, η οθωμανική κυριαρχία στη Νάξο υπήρξε ήπια και η οθωμανική παρουσία σκιώδης, σχεδόν ανύπαρκτη, ενώ διατηρήθηκαν σε γενικές γραμμές οι προγενέστερες μορφές κοινωνικής οργάνωσης, με τους απογόνους των Δυτικών κατακτητών να εξακολουθούν να νέμονται τεράστιες εκτάσεις γης και να κτίζουν πυργοειδείς επαύλεις στην ύπαιθρο, κοσμημένες με τα οικόσημά τους, καθ’ όλη σχεδόν τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Κατά δε την περίοδο της Αντιμεταρρύθμισης εγκαταστάθηκαν στο νησί Γάλλοι μισσιονάριοι, οι οποίοι και ίδρυσαν αξιόλογα σχολεία, διαδίδοντας παράλληλα τη γαλλική γλώσσα. Η Νάξος λοιπόν έχει μία ιδιαίτερη σχέση με τη δυτική Ευρώπη και τον πολιτισμό της, γεγονός που συνέβαλε στη διαμόρφωση του ιδιαίτερου πολιτισμικού της τοπίου, φαινόμενο άγνωστο για το τουρκοκρατούμενο ελληνισμό του ηπειρωτικού κυρίως χώρου.

Τέλος, ο τόπος μας συμμετείχε στην Ελληνική Επανάσταση το 1821, καθώς και σε όλους τους μετέπειτα εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες, έχοντας την τύχη να είναι από τις πρώτες ελληνικές περιοχές που εντάχθηκαν στο σύγχρονο ελληνικό κράτος. Η Νάξος και οι Μικρές Κυκλάδες είναι ένας τόπος με πολιτισμό, ιστορία και διαχρονία, που χάνεται στα βάθη των αιώνων και που εξακολουθεί μέχρι σήμερα να γοητεύει κατοίκους και επισκέπτες. Τα άφθονα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος μας, όλων των περιόδων, είναι ο πλέον αψευδής μάρτυρας αυτής της πραγματικότητας.

Εμείς σήμερα οφείλουμε να εργαστούμε προς την κατεύθυνση της διαφύλαξης και ανάδειξης αυτής της βαριάς ιστορικής και πολιτισμικής μας κληρονομιάς, μέσα από τη χρηστή διαχείριση των μνημείων μας, των υλικών καταλοίπων του παρελθόντος μας, που ξεκινούν από την απώτατη προϊστορία και φθάνουν έως τις ημέρες μας.

Η τύχη της βρίσκεται στα χέρια μας… Η επιλογή είναι δική μας!